Η παιδοκτονία (filicide) δηλαδή η δολοφονία ενός παιδιού από τον γονέα του , είναι ένα διεθνώς μελετημένο, αλλά σχετικά σπάνιο και ιδιαίτερα σοκαριστικό φαινόμενο. Στην Ελλάδα οι υποθέσεις όπου δράστρια είναι μητέρα έχουν συγκεντρώσει έντονο ενδιαφέρον του Τύπου και της δημόσιας συζήτησης, ειδικά όταν εμπλέκονται περιστατικά με πολλαπλούς θανάτους . Η κατανόηση του φαινομένου χρειάζεται συνδυασμό νομικής/δικονομικής καταγραφής, ιατροδικαστικής ανάλυσης και ψυχολογικής / κοινωνιολογικής διερεύνησης.
ΟΙ ΥΠΟΘΕΣΕΙΣ- ΤΟ ΧΡΟΝΙΚΟ!
Δεκαετία 1960
1). 1961 – «Μήδεια του Καλαμακίου» (Νίτα Μπέικερ)
Γυναίκα (ξένης καταγωγής) σκότωσε τα τρία παιδιά της στο Καλαμάκι. Η υπόθεση χαρακτηρίστηκε τότε «ελληνική Μήδεια».
Δεκαετία 1990
2). 1995 – Καλλιόπη Αναγνωστίδου (Αιγάλεω, Αθήνα)
27χρονη μαχαίρωσε θανάσιμα τον 3χρονο γιο της.
3). 1996 – Παναγιώτα Τσιφρικά (Κακοτάρι Ηλείας)
Δηλητηρίασε την 22χρονη κόρη της, επειδή ήταν έγκυος εκτός γάμου (έγκλημα «τιμής»).
Δεκαετία 2010
4). 2016 – Κατερίνη
Νεκρό νεογνό που η αλλοδαπή μητέρα του είχε γεννήσει μέσα στο διαμέρισμά της και το είχε πετάξει στον φωταγωγό.
5). 2017 – Παιανία (51χρονη)
51χρονη με σοβαρά ψυχολογικά προβλήματα, αφού κλείδωσε στο υπόγειο τον σύζυγό της πήρε ένα μαχαίρι κι έσφαξε την 17χρονη κόρη της και στη συνέχεια αυτοκτόνησε
6). 2019 – Νέος Κόσμος, Αθήνα (μητέρα με ψυχιατρικά προβλήματα)
Έριξε από τον 5ο όροφο την 4χρονη κόρη της και πήδηξε κι η ίδια.
Δεκαετία 2020
7). 2019–2022 – Ρούλα Πισπιρίγκου (Πάτρα)
Καταδικάστηκε για τη δολοφονία της 9χρονης Γεωργίας και των άλλων δύο κοριτσιών της, Μαλένας και Ίριδας.
8). 2022–2025 – Ειρήνη Μουρτζούκου (υπόθεση σε εξέλιξη)
Ομολόγησε τη δολοφονία των δύο παιδιών της , της αδελφής της και το παιδί μιας φίλης της (ασφυκτικός θάνατος)
Τι εννοούμε με τον όρο «παιδοκτονία» (filicide / neonaticide / infanticide)
Με την ορολογία Filicide εννοούμε τη δολοφονία παιδιού από έναν ή και τους δύο γονείς (όλες οι ηλικίες παιδιών). Η ορολογία ξεχωρίζει επιμέρους κατηγορίες όπως neonaticide (δολοφονία του νεογέννητου μέσα στις πρώτες 24 ώρες/πρώτες ημέρες) και infanticide(δολοφονία βρέφους μέσα στο πρώτο έτος ζωής). Αυτοί οι διαχωρισμοί είναι σημαντικοί γιατί έχουν διαφορετικά επιδημιολογικά και ψυχοπαθολογικά μοτίβα. Επίσης επιδημιολογικά είναι σχετικά σπάνιο μέρος των συνολικών ανθρωποκτονιών, αλλά τα ποσοστά και τα μοτίβα ποικίλλουν ανά χώρα και ηλικιακή ομάδα. Σε μεγάλες σειρές μελετών, σημαντικό ποσοστό των περιπτώσεων (ειδικά σε βρεφική ηλικία) έχει ως δράστιδα τη μητέρα αντίθετα, μεγαλύτερα παιδιά και έφηβοι συχνά δολοφονούνται από πατέρες ή άλλα μέλη.
Η πιο χρησιμοποιούμενη τυπολογία είναι η προτεινόμενη από τον P. Resnick (1969) και έχει επανεξεταστεί/συμπληρωθεί από μεταγενέστερες ανασκοπήσεις (π.χ. Bourget κ.ά., Friedman κ.ά.). Βασικές κατηγορίες:
1. Altruistic filicide — η μητέρα πιστεύει ψευδώς πως «σώζει» το παιδί απο υποτιθέμενο πόνο. Συχνά συσχετίζεται με επιλόχεια ψύχωση ή βαριά κατάθλιψη.
2. Acutely psychotic filicide — δεν υπάρχει λογική αιτιολόγηση· το έγκλημα γίνεται εντός ψυχωσικού επεισοδίου (παραληρήματα, ακουστικές παραισθήσεις).
3. Unwanted child / neonaticide — νεογέννητα που θεωρούνται «μη επιθυμητά» (συχνά νεαρές, ανύπαντρες μητέρες χωρίς στήριξη, χωρίς προγεννητική φροντίδα). Neonaticide έχει ξεχωριστά μοτίβα όπως συχνά κρυφός τοκετός, έλλειψη ιατρικής φροντίδας.
4. Fatal maltreatment (accidental / neglect) — θάνατοι από ακραία παραμέληση ή κακομεταχείριση, χωρίς «σκοπό» να σκοτώσουν (π.χ. θανάσιμο χτύπημα κατά την παρορμητική βία ή χρόνια κακοποίηση).
5. revenge filicide — το παιδί γίνεται «στόχος» ως τρόπος να βλάψει/εκδικηθεί τον/την σύντροφο
Επίσης ψυχιατρικοί, ψυχολογικοί μηχανισμοί όπως.η περιγεννητική ψύχωση (postpartum psychosis), αν και σπάνια (περίπου 1–2 ανά 1.000 τοκετούς), συνδέεται με πολύ υψηλότερο κίνδυνο σοβαρής αυτοκαταστροφικής συμπεριφοράς και σπάνιων αλλά τραγικών περιπτώσεων infanticide. Σε αυτές τις περιπτώσεις οι δράστριες συχνά έχουν ταχεία έναρξη συμπτωμάτων (μανία, βαριά κατάθλιψη με παραληρηματικές ιδέες, παραισθήσεις) μέσα στις πρώτες εβδομάδες μετά τον τοκετό. Η διεθνής βιβλιογραφία τονίζει ότι σε τέτοιες περιπτώσεις η θεραπεία, όχι μόνο η ποινική δίωξη, είναι κρίσιμη και ότι η έγκαιρη αναγνώριση σώζει ζωές. Επιπλέον υπάρχουν συχνές περιπτώσεις homicide–suicide όπου ο/η γονέας σκοτώνει το παιδί και μετά αυτοκτονεί ή αποπειράται αυτοκτονία κλινικά αυτό συνδέεται με βαριά κατάθλιψη και αίσθημα απελπισίας. Η επιδημιολογία δείχνει ότι ένα μέρος των παιδοκτονιών εντάσσεται σε αυτό το πλαίσιο. Επιπρόσθετα κάποιες περιπτώσεις σχετίζονται με σοβαρές προσωπικότητες/διαταραχές (π.χ. αντικοινωνική προσωπικότητα) στις οποίες η έλλειψη ενσυναίσθησης, ο έλεγχος και ο θυμός οδηγούν σε βίαιες πράξεις αυτές τείνουν να εμφανίζουν διαφορετικά μοτίβα (πιο βίαια, συχνότερα άνω παιδιών).
Μεταξύ των ελληνικών και διεθνών περιπτώσεων, πολλές υποθέσεις (ειδικά όπου η οικογένεια βιώνει έντονο κοινωνικό στιγματισμό — π.χ. εξωγάμηκη κύηση σε συντηρητικά περιβάλλοντα) σχετίζονται με κίνητρα που προκύπτουν από φόβο κοινωνικής απόρριψης ή «ντροπής» (όπως στην περίπτωση της Τσιφρικά). Αυτού του είδους η κοινωνική πίεση μπορεί να λειτουργήσει ως επιβαρυντικός παράγων ή καταλύτης για άτομα με προϋπάρχουσα ψυχική ευθραυστότητα.
Ποια είναι τα μοτίβα : εγκληματολογικές μορφολογικές παρατηρήσεις
Η ανάλυση των παιδοκτονιών αποκαλύπτει διακριτά μοτίβα που σχετίζονται με την ηλικία τόσο του θύματος όσο και του δράστη. Συγκεκριμένα, οι μητέρες εμφανίζονται συχνότερα υπεύθυνες για θανάτους βρεφών και νεογέννητων, ενώ αντιθέτως οι πατέρες εμπλέκονται συχνότερα σε ανθρωποκτονίες παιδιών μεγαλύτερης ηλικίας. Παράλληλα, οι μέθοδοι που χρησιμοποιούνται διαφοροποιούνται σημαντικά: στις περιπτώσεις νεογνοκτονιών (neonaticides) παρατηρούνται συχνότερα πρακτικές όπως η ασφυξία, ο πνιγμός ή η εγκατάλειψη, ενώ στους φόνους μεγαλύτερων παιδιών καταγράφονται πιο βίαιες μέθοδοι, όπως μαχαιρώματα ή χτυπήματα. Τέλος, αν και εξαιρετικά σπάνια, έχουν καταγραφεί και περιπτώσεις σειριακής παιδοκτονίας από μητέρες, γεγονός που απαιτεί ιδιαίτερη προσοχή, καθώς η διερεύνηση τέτοιων υποθέσεων δεν μπορεί να περιοριστεί σε ένα μόνο πεδίο αλλά προϋποθέτει τη συνδυασμένη συμβολή της ιατροδικαστικής, της ψυχιατρικής και της εγκληματολογικής ανάλυσης, προκειμένου να αποδοθεί με ακρίβεια η αιτιολογία και τα κίνητρα πίσω από το έγκλημα
Οσο αφορά το νομικό πλαίσιο, πως δηλαδή το σύστημα αντιμετωπίζει αυτό το φαινόμενο βλέπουμε πως η ιατροδικαστική διερεύνηση (αιτιολογία θανάτου, τοξικολογίες, χρόνος θανάτου) είναι κρίσιμη κυρίως για να διαχωριστούν ατύχημα / παραμέληση από δολοφονία. Επίσης, οι ψυχιατρικές εκθέσεις (κριτική για την ικανότητα του δράστη να κατανοεί/ελέγχει πράξεις) παίζουν μεγάλο ρόλο στις ποινικές διώξεις και στις αποφάσεις . Διεθνείς μελέτες δείχνουν διαφορές στα ποινικά αποτελέσματα μεταξύ της μητέρας και του πατέρα (π.χ. μητέρες λιγότερο πιθανόν να καταδικαστούν για φόνο ή να λάβουν κάθειρξη).
Η επιστήμη της ψυχολογίας και της εγκληματολογίας δείχνει ότι η πρόληψη της παιδοκτονίας μπορεί να επιτευχθεί μέσα από συγκεκριμένες βραχυπρόθεσμες και μεσοπρόθεσμες παρεμβάσεις που έχουν αποδεδειγμένη αποτελεσματικότητα. Πρώτον, το εντατικό screening (δηλαδή ο συστηματικός έλεγχος και η αξιολόγηση με ειδικά εργαλεία) και η παρακολούθηση της περιγεννητικής ψυχικής υγείας (δηλαδή της ψυχικής υγείας της μητέρας κατά την εγκυμοσύνη και μετά τον τοκετό) αποτελούν βασικό μέτρο πρόληψης. Διεθνείς οργανισμοί όπως το NICE (National Institute for Health and Care Excellence – Εθνικό Ινστιτούτο Υγείας και Κλινικής Αριστείας στη Μ. Βρετανία), το ACOG (American College of Obstetricians and Gynecologists – Αμερικανικό Κολλέγιο Μαιευτήρων και Γυναικολόγων) και ο /WHO(Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας) συστήνουν την ενσωμάτωση υπηρεσιών ψυχικής υγείας μέσα στις μαιευτικές και παιδιατρικές μονάδες, ώστε κάθε νέα μητέρα να έχει πρόσβαση σε έγκαιρη διάγνωση και υποστήριξη. Δεύτερον, η διευρυμένη πρόσβαση σε ψυχιατρική φροντίδα σε συνδυασμό με κρίσιμες τηλεφωνικές γραμμές βοήθειας και επείγουσες υπηρεσίες παρέμβασης αποδεικνύεται σωτήρια, ειδικά για γυναίκες που έχουν ιστορικό ψυχωσικών επεισοδίων ή βαριάς κατάθλιψης. Τρίτον, η κοινωνική υποστήριξη προς ευάλωτες μητέρες όπως η παροχή στέγης, η οικονομική ενίσχυση και η δημιουργία δομών για έφηβες μητέρες χωρίς υποστήριξη μειώνει σημαντικά τους παράγοντες κινδύνου για neonaticide (νεογνοκτονία, δηλαδή δολοφονία νεογέννητου μέσα στις πρώτες μέρες της ζωής) ή για περιπτώσεις unwanted-child (ανεπιθύμητου παιδιού, όπου η μητέρα προβαίνει σε ακραίες ενέργειες λόγω αδυναμίας ή άρνησης αποδοχής του παιδιού). Τέλος, ιδιαίτερη σημασία έχει ο συντονισμός υγειονομικών και κοινωνικών υπηρεσιών, ώστε να υπάρχει άμεση ανταλλαγή πληροφοριών και συνεργασία σε περιπτώσεις όπου εμφανίζονται ενδείξεις κακοποίησης ή σοβαρής παραμέλησης. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, για παράδειγμα, τα Serious Case Reviews (αναλυτικές έρευνες σε σοβαρά περιστατικά παιδικής κακοποίησης ή θανάτου) έχουν αναδείξει πολλές χαμένες ευκαιρίες έγκαιρης παρέμβασης, οι οποίες θα μπορούσαν να είχαν αποτρέψει την τραγωδία.
Συμπερασματικά Η παιδοκτονία δεν έχει μία αιτία είναι αποτέλεσμα συμπλοκής ψυχιατρικών, κοινωνικών και εγκληματολογικών παραγόντων. Επιπλέον η περιγεννητική ψυχική νόσος (ειδικά η επιλόχεια ψύχωση) είναι από τους πιο ισχυρούς μεμονωμένους ψυχιατρικούς παράγοντες κινδύνου· η έγκαιρη αναγνώριση και θεραπεία μειώνει δραματικά τον κίνδυνο. Τέλος οι πολιτικές πρόληψης πρέπει να συνδυάζουν ιατρική (screening, ψυχιατρική), κοινωνική (στήριξη, μείωση στιγματισμού) και νομική/προστατευτική δράση δηλαδή (έγκαιρη παρέμβαση σε οικογένειες με ενδείξεις κινδύνου)
